Search

भातावरील किडी आणि त्यांचे एकात्मिक व्यवस्थापन

भातावरील किडी आणि त्यांचे एकात्मिक व्यवस्थापन

शेतकरी बांधवांची भाताची पेरणी झाली असेलच आणि आता पावसाचेही कोकणात आगमन झाल्याची खबर आपल्याला सुखावुन गेली असेल काही ठिकाणी लावणीही पुर्ण झाली असेल, अशावेळी आता तयारी सुरु झाली असेल आंतरमशागतीची, विद्यापिठाच्या सर्वेक्षणानुसार किडी व रोगामुळे २०ते ३०% भात उत्पादनात घट होते, हि घट कमी करण्यासाठी किडीचे जैविक, रासायनिक, यांत्रिक, भौतिक तसेच मशागतिय पद्धतीने म्हणजेच एकात्मिक किड पद्धतीने नियंत्रण केले पाहीजे.पिकांचे किडीपासून संरक्षण करण्यासाठी काही मूलभूत गोष्टींची माहिती असणे आवश्यक आहे. उदा. किडींच्या नियंत्रणासाठी पीक संरक्षणाच्या निरनिराळ्या पद्धतीचे ज्ञान, किडींचा प्रादुर्भाव, उपायांची योग्य वेळ, योग्य किटकनाशकांची निवड, पिकांची अवस्था इत्यादी. या लेखात आपण या बाबींविषयी जाणुन घेऊया

) खोडकिडा

stmborrer

या किडीचे पतंग पिवळसर असून मादी नरापेक्षा आकाराने मोठी असते. मादीच्या पुढील पंखांच्या जोडीवर मध्यभागी एक – एक काळा ठिपका असतो. अळी प्रथम पानाच्या कोवळ्या भागावर उपजिवीका करते आणि नंतर खोडामध्ये शिरून आतील भाग खाण्यास सुरुवात करते.

stemborrer

नियंत्रण :

खोडकिडीचे नियंत्रण कोणत्याही एका उपायाने होणे अशक्य आहे. त्यासाठी वेगवेगळ्या पद्धतींचा एकत्रितपणे अवलंब करावयास हवा.

  1. पहिली महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे पिकाच्या काढणीनंतर शेतातील धसकटे काढून ती जाळून टाकावीत. तसेच पिकाची कापणी करताना शक्यतो जमिनीलगत करावी.
  2. कापणीसाठी कोकण कृषि विद्यापीठाने तयार केलेला ‘वैभव’ विळा वापरावा.
  3. भडस, कोळंब, झिनिया, पटणी अशा स्थानिक गरव्या जाती या किडीस जास्त बळी पडतात, म्हणून या जाती घेऊ नयेत. त्याऐवजी सुधारीत व संकरीत जातींची लागवड करावी.
  4. रोपवाटिकेत पेरणीनंतर १५ दिवसांनी प्रति हेक्टरी १६.५० किलो कार्बोफ्युरॉन किंवा १० किलो फोरेट किंवा १५ किलो क्विनॉलफॉस यापैकी कोणत्याही एका दाणेदार किटकनाशकाचा वापर करावा.
  5. किटकनाशके वापरताना जमिनीत पुरेशी ओल असणे आवश्यक आहे. जमिनीत पुरेशा ओलाव्याअभावी किंवा उताराच्या जमिनीत दाणेदार किटकनाशके वापरणे शक्य नसल्यास प्रवाही किटकनाशकांची फवारणी करावी. त्यासाठी प्रति हेक्टरी ५०० लिटर पाण्यात २५० मि. लि. फॉस्फोमिडॉन किंवा ८०० मि.लि. फेनिट्रोथिऑन किंवा १६०० मि. लि. क्विनॉलफॉस किंवा ८०० मि.लि. फेन्थोएट किंवा कराटेप स्प्रे ५० % पावडर ०.३ किलो ५०० लिटर पाण्यात प्रति हेक्टर किंवा मोनोक्रोटोफॉस ३८ डब्ल्यू.एस.सी. हेक्टरी ०.५ किलो प्रमाणे फवारणी करावी. लावणीनंतर गरजेनुसार किटकनाशके वापरावीत. हळव्या जातींसाठी फवारणीची गरज पडत नाही.
  6. लावणीनंतर शेतात ५% कीडग्रस्त फुटवे आढळलयास किंवा एक चौरस मीटर क्षेत्रात किडीचा एक अंडीपुंज आढळल्यास किंवा प्रकाश पिंजऱ्यात या किडीच्या पतंगांची संख्या सतत पाच दिवस वाढत्या क्रमाने आढळलयास निमगरव्या आणि गरव्या जातींसाठी दाणेदार किटकनाशकाची एक मात्र लावणीनंतर २५ दिवसांनी द्यावी अथवा दोन फवारण्या कराव्यात.
  7. गरव्या जातींसाठी लावणीनंतर २५ आणि ५० दिवसांनी अशा दाणेदार किटकनाशकाच्या दोन मात्र द्याव्यात अथवा एकूण चार फवारण्या कराव्यात. वेळोवेळी कीडग्रस्त फुटवे अथवा पळीज काढून टाकावेत.

 

) गादमाशी :

 

गादमाशी आकाराने डासासारखी असून गुलाबी असते. अळी रोपाच्या आत शिरून अंकूर कुरतडून खाते. त्यामुळे अलीच्या भोवतालच्या अंकुराचा भाग फुगतो आणि त्याची नळीच्या आकारासारखी वाढ होते. अशा कीडग्रस्त रोपांची वाढ खुंटते व अशी रोपे पोसवत नाहीत.
नियंत्रण :

  1. या किडीच्या नियंत्रणासाठी रोपवाटिकेत खोडकीडीच्या नियंत्रणासाठी सांगितलेल्या दाणेदार किटकनाशकाची मात्र द्यावी.
  2. ‘विक्रम’ ही जाड दाण्याची तसेच ‘फाल्गुना’ ही बारीक दाण्याची जात या किडीस पूर्णपणे प्रतिकारक आहे म्हणून या जाती वापराव्यात.
  3. नळग्रस्त रोपे उपटून जाळावीत. लावणीनंतर १० दिवसांनी १०% दाणेदार फोरेट हेक्टरी १० किलो या प्रमाणात जमिनीत द्यावे. त्यानंतर दुसरा हप्ता २० दिवसांनी द्यावा.

) तुडतुडे:

 

pests-teaser-thrips_238843892d56de544f01aeb202ad06c0

  • ही कीड ज्या जमिनीत पाण्याचा निचरा योग्य प्रमाणात होत नाही आणि जेथे नत्र खतांच्या मात्रा वाजवीपेक्षा जास्त प्रमाणात दिल्या जातात त्या ठिकाणी प्रामुख्याने आढळून येते.
  • मादी तुडतुडे व त्यांची पिल्ले भाताच्या खोडातील अन्नरस शोषून घेतात. परिणामी भाताची पाने पिवळी पडतात आणि पूर्ण रोप वाळते.
  • विशेषत: शेताच्या मध्यभागी ठिकठिकाणी तुडतुड्यांनी करपून गेलेले भाताचे पीक दिसते. अशा रोपांमधून ओंब्या बाहेर पडत नाहीत. जरी पडल्याच तर दाने पोचट होतात.

 

नियंत्रण :

  1. या किडीच्या नियंत्रणासाठी कमी बळी पडणाऱ्या आय. आर. २६, आय. ई. टी. – ७५७५ व आय. आय. – ३२ या जातींची लागवड करावी.
  2. रोपे अत्यंत दाट लावू नयेत. दोन ओळीतील अंतर २० सें. मी. आणि दोन चुडांतील अंतर १५ सें.मी. पुरेसे आहे.
  3. नत्र खतांच्या मात्रा वाजवी प्रमणात द्याव्यात. कीड नियंत्रणासाठी कीड प्रदुर्भावावर लक्ष ठेवणे आवश्यक आहे. जर एका बुंध्यावर ५ ते १० तुडतुडे असतील तर किटकनाशकांचा वापर करावा. फवारणीसाठी १ किलो आणि फॉस्फोमिडॉंन २०० मि.ली. किंवा फेनिट्रोथिऑन ५०० मि. लि. किंवा मॅलेथिऑन १००० मि. लि. किंवा फेन्थोएट ५०० मि. लि. किंवा मोनोक्रोटोफॉस ६२५ मि.लि. प्रति हेक्टरी फवारावे.
  4. किटकनाशकाचा फवारा बुंध्यावर पडेल याची दक्षता घ्यावी.

) निळे भुंगेरे :

Leptispa-pygmaea3

 भुंगेरे गर्द निळ्या रंगाचे असून अळी भुरकट रंगाची असते. या किडीची अळी व्यवस्था आणि प्रौढावस्था या दोन्ही हानिकारक आहेत. ही कीड पानाचा हिरवा भाग कुरतडून खाते. शेवटी संपूर्ण पीक वाळते.
नियंत्रण :

  1. पाण्यात मिसळणारी कार्बारील भुकटी १ किलो किंवा एन्डोसल्फॉन ७५० मि.लि. या किटकनाशकाची फवारणी प्रति हेत्कारी ५०० लिटर पाण्यातून करावी.
  2. ही कीड भात पिकानंतर बांधावरील गवतांवर उदा. चिमणचारा, बारडी, हारकी, वाळा, निवळ पॅराग्रास, मारवेल, गजराज इत्यादी गवतांच्या फुटव्यांवर उपजिवीका करते आणि पुढील हंगामात भात पिकास उपद्रवकारक होते म्हणून बांधावरील गवतांचा भात लावणीनंतर नायनाट करावा.
  3. या किडीचा सतत प्रादुर्भाव होत असलेल्या भागात कापणीनंतर शेताची नांगरट करून चोथ्याचा नाश करावा, म्हणजे पाणथळ जमिनीत फुटवा येणार नाही आणि कीड प्रसारास प्रतिबंध होईल.

जमिनीत पाणी जास्त काळ न साठता निचरा होईल याची काळजी घ्यावी.

) लष्करी अळी :

pests-teaser-armyworms_10542e68765bc8aef7f134e4c36eccab

 या किडीच्या आळ्या दिवसा पानाच्या फुटव्यात अथवा जमिनीत लपून राहतात आणि रात्री पाने खातात. पानेकडेपासून मध्यशिरेपर्यंत खात जात असल्यामुळे नुकसानीवरून कीड चटकन ओळखून येते. किडीचा खरा उपद्रव मात्र पीक काढणीच्यावेळी होतो. या किडींच्या अळ्या ओंब्या कुरतडतात. त्यामुळे दाणे जमिनीवर गळून नुकसान होते.

 

नियंत्रण :

  1. अंडीपुंज आणि अळ्या गोळा करून नष्ट कराव्यात. त्यामुळे सुप्तावस्थेतील कोष नष्ट होतात.
  2.  किडीची कोषावस्था नष्ट करण्यासाठी भाताची कापणी झाल्यावर खोलवर नांगरणी करून धसकटे जाळून नष्ट करावीत.
  3. अळीचा प्रादुर्भाव दिसून आल्यास चुडात किंवा जमिनीवर दिसणाऱ्या अळ्या गोळा करून नष्ट कराव्यात.
  4. धानाच्या बांधीत पाणी साठवून ठेवावे. पिकावरून दोर किंवा झाडाच्या फांद्या आडव्या फिरवून लष्करी अळ्या पाडाव्यात.
  5. बेडकांचे संवर्धन करावे. कारण बेडूक अळ्या खातात.
  6. नियंत्रणासाठी प्रति हेक्‍टरी 20 किलो मिथिल पॅराथिऑन भुकटी (दोन टक्के) किंवा सहा मि.लि. सायपरमेथ्रीन (10 टक्के प्रवाही) किंवा 14 मि.लि. मोनोक्रोटोफॉस (36 टक्के) किंवा 50 मि.लि. क्‍लोरपायरिफॉस (20 ई.सी.) प्रति 10 लिटर पाण्यात मिसळून फवारणी करावी.

 

 

) खेकडे

crab

खरीप हंगामात भाताचे खेकड्यांपासून बरेच नुकसान होते. खेकडे दिवसा बिळामध्ये राहतात आणि रात्री भाताची रोपे जमिनीलगत कापून बिळामध्ये खाण्यासाठी घेऊन जातात. परिणामी भाताच्या रोपांची संख्या कमी होऊन प्रति हेक्टरी उत्पादनात बरीच घट होते.

याशिवाय खेकडे भात खाचाराच्या बांधास मोठ्या प्रमाणात छिद्रे पाडतात. परिणामी भात खाचरात पाणी साठविणे कठीण जाते. तसेच बांधाची वरचेवर दुरुस्ती करावी लागते.
नियंत्रण :

  • खेकड्यांच्या नियंत्रणासाठी पावसाला सुरू झाल्यानंतर २ – ३ दिवसात रोज रात्री कंदीलाच्या सहाय्याने बांधावरील खेकडे पकडून त्यांची संख्या कमी करावी.
  • विषारी अमिषाचा वापर करून खेकड्यांचे नियंत्रण करता येते. त्यासाठी एक किलो शिजवलेल्या भातामध्ये ४० मि.लि. क्लोरोपायरीफॉस आणि ५० ग्रॅम गूळ मिसळून विषारी अमिष तयार करावे.
  • या मिश्रणाच्या साधारणपणे सुपारीच्या आकाराच्या १०० गोळ्या तयार कराव्यात आणि प्रत्येक बिळाच्या तोंडाशी एक गोळी ठेवावी.
  • रात्री खेकडे बाहेर आमिष खातील आणि त्यांचा नाश होईल. दुसऱ्या दिवशी जी बिळे उकरली जातील अशा बिळात परत अमिष वापरावे.

 

संदर्भ : किड व्यवस्थापन विभाग, डॉ.बा.सा.को.कृ.विद्यापीठ.

Related posts

Shares